Pomoc psychologiczna w budowaniu/zmianie autoprezentacji osób niepelnosprawnych
Proces budowania odpowiedniego wizerunku osoby niepełnosprawnej, występującej w roli potencjalnego pracownika wymaga systematycznej pracy nad osobowością i stymulowania jej rozwoju, gdyż niekiedy bywa on mocno ograniczony.
Należy brać tutaj pod uwagę cechy osobowości oraz elementy, które wpływają na osobowość oraz mają znaczenie w treningu autoprezentacji - ułatwiając lub utrudniając go.
Do cech tych należą:
- cechy osobowości (np. samodzielność, odpowiedzialność, wytrwałość)
- umiejętności, zdolności (np. umiejętności związane z wykonywaniem danego zawodu, zdolności organizatorskie, umiejętność radzenia sobie ze stresem, umiejętność szybkiego podejmowania decyzji, umiejętność szybkiego dostosowywania się do zmian)
- doświadczenia życiowe osoby niepełnosprawnej, na bazie których buduje ona swój obraz otaczającego świata i swój stosunek do ludzi.
|
OSOBOWOŚĆ (ZESPÓŁ CECH, UMIEJĘTNOŚCI, MOŻLIWOŚCI DZIAŁAŃ, ZACHOWAŃ)
Oddziaływania psychologiczne
ROZWÓJ OSOBOWOŚCI
Efekt
ROZBUDOWANE UMIEJĘTNOŚCI TWORZENIA ZADOWALAJĄCYCH = DOBRA I SKUTECZNA AUTOPREZENTACJA |
Tab. 1 Zależności między osobowością a autoprezentacją.
Proces budowania własnego wizerunku przez osobę niepełnosprawną należy zaczynać od wprowadzania jej na kolejne etapy działań, mających na celu rozwój osobowości i wprowadzanie zmian.
W związku z tym, że sposób postrzegania samego siebie wpływa w dużej mierze na sposób postrzegania i doświadczania nowych sytuacji czy osób (Larkowa, 1987), warto pracować nad zmianą postrzegania samego siebie przez osoby niepełnosprawne podczas spotkań grupowych i warsztatów. Jest to dość długi proces zmian, który wymaga czasu i motywacji ze strony uczestników oraz wytrwałości ze strony trenera. Jednak poprzez możliwość poznania opinii innych osób oraz uzyskania większej ilości informacji zwrotnych na swój temat, nie tylko można wzmocnić samoocenę oraz poczucie pewności siebie osoby niepełnosprawnej, ale także bardziej niż w pracy indywidualnej skupić się na budowaniu zadowalających relacji z ludźmi. To zaś odgrywa szczególną rolę w relacjach z przyszłym pracodawcą i współpracownikami.
Ze względu na różne wymiary pracy grupowej możemy wyróżnić trzy etapy włączania osoby niepełnosprawnej w kolejne stopnie działania (tab.2).
|
GRUPA WSPARCIA → WARSZTATY PSYCHOLOGICZNE → SPOTKANIA |
Tab. 2. Etapy włączania osoby niepełnosprawnej w kolejne stopnie rozwoju przez działania i pomoc psychologiczną.
1. Rola i znaczenie grupy wsparcia w budowaniu autoprezentacji.
Grupa wsparcia opiera się głównie na budowaniu sieci wsparcia wokół siebie, co dla osób niepełnosprawnych, które często pozostają osamotnione w swojej niepełnosprawności, jest bardzo ważnym elementem rozwoju i życia. W związku z tym grupa wsparcia może spełniać bardzo ważną rolę w budowaniu autoprezentacji osób z ograniczoną sprawnością (tab. 3)
|
Rola i znaczenie grupy wsparcia w budowaniu autoprezentacji. |
|
|
Działania: |
Możliwe oczekiwane efekty: |
wspólne rozwiązywanie problemów wymiana własnych doświadczeń związanych z poszukiwaniem pracy wspieranie się i motywowanie próbowanie nowych umiejętności i zachowań w bezpiecznym gronie dzielenie się swoimi sukcesami i obawami. |
poprawa samopoczucia wzmacnianie pozytywnego poczucia własnej wartości i samooceny poprawa funkcjonowania w grupie, co przekłada się na społeczeństwo poszerzanie kontaktów i minimalizowanie poczucia osamotnienia |
Tab. 3. Rola i znaczenie grupy wsparcia w budowaniu autoprezentacji.
Wiele z osób które przychodzą na spotkania grupy wsparcia mówi: „to jest ważny dla mnie czas, (...) tutaj czuję się bezpiecznie i odpoczywam". Taki klimat spotkań sprzyja budowaniu wyższej samooceny i wzmacnia poczucie własnej wartości, pozwala na mówienie o sobie, wydobywanie swoich potencjałów w atmosferze wzajemnej akceptacji i poczuciu bezpieczeństwa. Należy stworzyć warunki do tego, aby uczestnicy otwarcie mówili o swoich problemach i trudnościach, aby doświadczali poczucia bycia akceptowanym i rozumianym. Ważna jest także praca nad wydobywaniem zalet i umiejętności, co przy wielu ograniczeniach wynikających z bycia osobą niepełnosprawną jest istotne przy budowaniu pozytywnej autoprezentacji. Świadczyć mogą o tym słowa jednej z uczestniczek, która zdziwiona była stwierdzeniem koleżanki z grupy wsparcia, że „miło odnosi się do innych", gdyż „jej jest bardzo trudno zobaczyć dobro w sobie i pozytywne cechy". Często osoby niepełnosprawne mówią o tym, że „lepiej czują się w swoim gronie - tylko osób niepełnosprawnych. Czują się bezpieczniejsi". Dlatego też można poruszać temat kontaktów z grupami osób zdrowych i budowania relacji z nimi, gdyż osoba niepełnosprawna jako potencjalny czy rzeczywisty pracownik będzie musiała odnaleźć się w grupie, zapewne większości, osób zdrowych. Warto więc, aby osoby niepełnosprawne uświadamiały sobie wspólnie także, jakie mają deficyty czy ograniczenia w kontaktach z osobami zdrowymi i nad czym ewentualnie mogą popracować na spotkaniach grupy wsparcia. W przypadku osób niepełnosprawnych, które starają się o pracę, ważna jest kolejność tematów poruszanych w pracy nad budowaniem własnego wizerunku (tab. 4) :
|
MÓWIENIE O SOBIE, PRZEDSTAWIANIE SWOJEJ OSOBY 1. Jakie ma to znaczenie w relacjach z ludźmi?
2. Co sprawia mi trudności w wyrażaniu siebie?
3. Co chciałabym zmienić, nad czym popracować?
W czym różni się prezentacja siebie wobec znajomych od przedstawiania siebie pracodawcy? |
Tab. 4. Kolejność poruszanych tematów w budowania własnego wizerunku.
Grupa wsparcia może pomagać w pozbywaniu się lęku przed oceną, lęku przed kontaktami z innymi ludźmi, nieśmiałością w wypowiadaniu się, co z kolei może przekładać się na wzrost motywacji do poszukiwania pracy, kontaktów, a w dalszym efekcie na lepszą prezentację siebie.
W przypadku osób niepełnosprawnych, które już pracują, ważne jest wspieranie ich w utrzymywaniu pracy poprzez doskonalenie umiejętności bycia asertywnym (odmawianie, wyrażanie swoich próśb i potrzeb, negocjowanie i egzekwowanie swoich praw) i wzmacnianie samooceny, poprzez dyskusje na temat relacji ze współpracownikami, samopoczucie w pracy, stopień zadowolenia z wykonywanych zadań. Często bowiem osoby niepełnosprawne - porównując się do osób sprawnych, za wszelką cenę próbują im dorównać, płacąc niekiedy za to dość wysoką cenę. Przykładem jest niepełnosprawna ruchowo dziewczyna, która do pewnego momentu w swoim życiu próbowała za wszelką cenę mieć takie same osiągnięcia, jak jej sprawni koledzy. Obecnie z powodu problemów ze zdrowiem psychicznym, spowodowanych dużą rywalizacją i silnym stresem, nie jest w stanie robić więcej ponad to, co musi. Dodatkowo jest pod opieką psychiatry i psychologa.
Spotkania grupy wsparcia są dobrym przygotowaniem do udziału w warsztatach z autoprezentacji, podczas których praca opiera się głównie na zdobywaniu / doskonaleniu konkretnych umiejętności.
2. Rola i znaczenie warsztatów psychologicznych dla autoprezentacji.
Osoby niepełnosprawne często spędzają długi czas w domach i nie mają możliwości doświadczania wielu różnych interakcji i kontaktów z ludźmi tak, jak osoby zdrowe. Z tego względu należy im to umożliwić poprzez rodzaje pomocy psychologicznej, takiej jak właśnie warsztaty. Bazować tutaj należy na pozytywnych stronach osób niepełnosprawnych, wydobywaniu ich zalet, kwalifikacji i umiejętności budowania pozytywnych relacji z ludźmi.
Warsztaty psychologiczne z zakresu budowania dobrej autoprezentacji osób niepełnosprawnych jako potencjalnych pracowników należy tworzyć w obszarze przygotowania do rozmowy kwalifikacyjnej o pracę oraz do wejścia w nowe środowisko, jakim jest praca zawodowa i nowa grupa ludzi - zespół pracowniczy. Ważne jest tu wzmocnienie własnego wizerunku, pozytywnie budowanego na bazie uczestnictwa w grupie wsparcia, poprzez pracę warsztatową i ćwiczenie autoprezentacji w różnych sytuacjach.
|
Kluczowe aspekty w pracy nad autoprezentacją osób niepełnosprawnych: - poczucie własnej wartości - samoocena, - asertywność, - motywacja, - radzenie sobie ze stresem. |
Tab. 5 Aspekty, które należy uwzględnić w trenowaniu autoprezentacji osób niepełnosprawnych.
W treningu autoprezentacji ważny element stanowi motywacja osoby niepełnosprawnej do tego, by sterować wrażeniem. Ważne jest przekazanie podstawowych, a zarazem istotnych informacji nt. zależności między wywieranym wrażeniem a celami, które człowiek chce osiągać, a także informacji nt. możliwych rozbieżności między tym, jakie wrażenie chce wywołać osoba a tym, jak mogą postrzegać ją inni. Ważną rolę odgrywa również zapoznanie uczestników z elementami, które mogą mieć wpływ na autoprezentację. Należą do nich:
reguła komplementarności - mówiąca o tym, że ludzie przejawiają więcej sympatii i chęci kontaktu wobec osoby podobnej do siebie, o podobnych cechach, upodobaniach, umiejętnościach;
asertywne techniki autoprezentacji:
- ingracjacja, czyli pozyskiwanie sympatii rozmówcy poprzez prezentowanie siebie jako osoby miłej i sympatycznej. Można tutaj stosować odpowiednią mimikę twarzy: uśmiech, kontakt wzrokowy, potakiwanie,
- autopromocja, czyli przedstawianie siebie jako kompetentnej, zdolnej do osiągania sukcesów osoby. Istotne jest wyraźne podkreślanie swoich sukcesów, dokonań i zdolności. Wymieniane zalety czy sukcesy muszą mieć poparcie w rzeczywistości. Należy wykazywać pewność podczas mówienia o swoich zaletach i optymizm w wypowiedziach o efektach przyszłych działań. Uważać trzeba, aby nie zostać ocenionym jako osoba samolubna, nadmiernie chwaląca się lub aby nie stworzyć w umyśle współrozmówcy obrazu naszej osoby jako tej, która może prawie wszystko zrobić i osiągnąć. Najlepsza jest tzw. umiarkowana skromność, dzięki której uzyska się prawdopodobnie najwięcej sympatii ze strony pracodawcy,
- doskonałość moralna to prezentowanie siebie jako osoby uczciwej, zdyscyplinowanej, odpowiedzialnej, obowiązkowej, skłonnej do wyrzeczeń. Podkreślać zasady moralne, które stanowią regulatory zachowań i motywy działań. Tutaj także trzeba zachowywać tzw. zdrowy rozsadek, by nie być posądzonym przez pracodawcę o nadmierną ascezę czy moralizatorstwo.
przesadnie eksponowana kompetencja - czyli negatywna skrajność autopromocji - przedstawianie siebie przez pryzmat wielu różnych możliwości, umiejętności i cech, które nie mają pokrycia w życiu i doświadczeniu osoby, np. umiejętność załatwienia nawet bardzo trudnych spraw czy wyrzeczenia się niejednego w imię pracy. Takie prezentowanie siebie nie tylko powoduje, że tworzymy swój nierealny, a przynajmniej mało realny obraz w oczach innych, ale też w przyszłości pogrąży daną osobę i rozczaruje innych, jeśli nie będzie ona w stanie czegoś zrobić.
Komunikacja w prezentowaniu siebie jest ważnym elementem, który może wpływać na decyzje ważnych dla osób niepełnosprawnych ludzi, w tym przyszłych lub rzeczywistych pracodawców.
W dobrej autoprezentacji ważna jest także umiejętność opanowywania stresu i radzenia sobie z nim.
3. Rola i znaczenie spotkań dotyczących różnych aspektów życia osób niepełnosprawnych; znaczenie wypowiadania się na forum.
Kolejnym etapem pracy i pomocy psychologicznej w treningu autoprezentacji mogą być różnego rodzaju spotkania dyskusyjne w gronie osób niepełnosprawnych lub w gronie osób sprawnych i niepełnosprawnych. Najlepsza częstotliwość takich spotkań to około co 3 tygodnie, w grupie przynajmniej 15 osób. Odbiorcami mogą być osoby z różnymi dysfunkcjami, bez podziału na grupy (inaczej niż w przypadku grupy wsparcia, która jest adresowana np. tylko dla osób z niepełnosprawnością ruchową). Spotkania te powinny przebiegać w luźnej atmosferze i być prowadzone w formie wspólnych dyskusji, pod czujnym okiem psychologów. Można włączać także elementy pracy warsztatowej, jak np. ćwiczenia - w celu integracji uczestników. Tego typu spotkania świetnie łączą się z treningiem autoprezentacji, który ma właściwe miejsce także w trakcie tych wspólnych rozmów.
Osoby niepełnosprawne bardzo chętnie się angażują w spotkania tego typu, o czym świadczy ich aktywność w wypowiadaniu się, np.: osoby poruszające się na wózkach są tak mocno zaangażowane w rozmowę, że wręcz podnoszą się z nich, jakby chciały wstać. To pokazuje, jak dużą potrzebę mówienia o sobie, swoich problemach, troskach mają te osoby - i zapewne nie tylko one.
Spotkania dyskusyjne są dobrą okazją do integracji osób niepełnosprawnych ze sprawnymi, co ma duże znaczenie dla procesu rehabilitacji społecznej (Kowalik, 2007). W efekcie może przekładać się na przyszłe zaaklimatyzowanie się w pracy, wśród współpracowników, zwłaszcza sprawnych. Pozwala także na trenowanie swoich umiejętności wyrażania poglądów, uwag, przekonywania do swojego zdania, słuchania innych, uznawania i przyjmowania poglądów innych osób, zwłaszcza tych zupełnie odmiennych, zmierzania się z własnymi ograniczeniami w kontaktach z innymi ludźmi. Jak mówią często osoby niepełnosprawne, w życiu spotykają się z „obojętnością ze strony innych ludzi", a spotkania w mieszanym gronie mogą dawać poczucie bycia rozumianym i akceptowanym przez innych, a szczególnie, co bardzo istotne, przez osoby sprawne.
|
Przykłady tematów spotkań dotyczących aspektów życia związanych z procesem poszukiwania pracy lub jej posiadaniem u osób niepełnosprawnych: |
|
1. Problem relacji osoba niepełnosprawna - osoba sprawna i wzajemnego wpływu na siebie tych środowisk. Specyfika relacji pracodawca lub sprawni współpracownicy a osoba niepełnosprawna. |
|
2. Problem dyskryminacji osób niepełnosprawnych na rynku pracy i w społeczeństwie. Konsekwencje dyskryminacji dla funkcjonowania osób niepełnosprawnych. |
|
3. Problem relacji osób niepełnosprawnych, jako potencjalnych pracowników, z rodzicami/ opiekunami. Wpływ pozytywny i negatywny rodziny/opiekuna na proces poszukiwania pracy przez osobę niepełnosprawną. Porównania do osób zdrowych. |
Tab. 6 Przykłady tematów spotkań dotyczących aspektów życia związanych procesem poszukiwania pracy lub jej posiadaniem u osób niepełnosprawnych.
Literatura:
Kowalik, S. (2007). Psychologia rehabilitacji. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.
Larkowa, H. (1987). Człowiek niepełnosprawny - problemy psychologiczne. Warszawa: PWN.
